TTND.PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh
Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam
Ảnh: TTND.PGS.TS Đậu Xuân Cảnh – Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam
Y học hiện đại giữ vai trò quan trọng trong chẩn đoán, phát hiện biến chứng và lựa chọn phương pháp điều trị. Y học cổ truyền có thể phối hợp để hỗ trợ cải thiện triệu chứng, điều hòa chức năng tiêu hóa và nâng cao thể trạng. Tuy nhiên, việc kết hợp phải dựa trên chẩn đoán rõ ràng và được thực hiện bởi bác sĩ, lương y có chuyên môn.
GERD không đơn thuần là “dư axit”
GERD xảy ra khi các chất trong dạ dày thường xuyên đi ngược lên thực quản, gây triệu chứng khó chịu hoặc biến chứng. Cơ thắt thực quản dưới, cơ hoành và cấu trúc tại vùng nối thực quản – dạ dày tạo thành hàng rào chống trào ngược. Khi hàng rào này suy yếu hoặc giãn không đúng lúc, thức ăn, dịch vị và đôi khi cả dịch mật có thể đi ngược lên thực quản.
Niêm mạc thực quản không có khả năng chịu đựng axit tốt như niêm mạc dạ dày. Vì vậy, sự tiếp xúc lặp đi lặp lại có thể gây viêm, trợt, loét hoặc hẹp thực quản. Cần lưu ý GERD không đồng nghĩa với viêm loét dạ dày, mặc dù hai bệnh có thể cùng xuất hiện và gây ra một số triệu chứng tương tự.
Theo y học cổ truyền, các biểu hiện ợ hơi, ợ chua, nóng rát, buồn nôn hoặc đầy tức vùng thượng vị có thể được xem xét trong phạm vi những chứng như “thổ toan”, “tào tạp”, “vị quản thống” hay “ế cách”. Cơ chế thường liên quan đến vị khí không giáng mà nghịch lên, với các thể bệnh như can vị bất hòa, tỳ vị hư yếu, đàm thấp hoặc thực tích. Đây là hệ thống lý luận riêng của y học cổ truyền, cần được vận dụng thông qua khám và biện chứng cụ thể.
Những triệu chứng giúp nhận biết sớm
Hai biểu hiện điển hình nhất của GERD là ợ nóng và ợ trớ. Ợ nóng là cảm giác nóng rát ở vùng sau xương ức, có thể lan từ thượng vị lên cổ. Ợ trớ là cảm giác dịch chua, đắng hoặc thức ăn đi ngược lên họng và miệng. Các triệu chứng thường tăng sau bữa ăn lớn, khi cúi người, nằm xuống hoặc vào ban đêm.
Người bệnh còn có thể gặp đau ngực, buồn nôn, khó nuốt, nuốt vướng, tăng tiết nước bọt hoặc cảm giác có khối nghẹn trong cổ. Một số trường hợp biểu hiện bằng ho kéo dài, khàn tiếng, đau họng, hắng giọng, hơi thở có mùi hoặc mất ngủ mà không có ợ nóng rõ ràng. Những triệu chứng này cũng có thể xuất hiện trong các bệnh tai mũi họng, hô hấp và tim mạch nên không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để tự kết luận.
Một lần ợ chua sau bữa ăn quá no chưa đủ để xác định mắc GERD. Nên nghĩ đến bệnh khi triệu chứng tái diễn, thường từ hai lần mỗi tuần, làm gián đoạn giấc ngủ hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt. Người bệnh nên ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng, loại thức ăn, lượng ăn, tư thế nằm, thuốc đang sử dụng và mức độ khó chịu. Nhật ký này có thể giúp thầy thuốc nhận diện tác nhân thuận lợi và đánh giá kết quả điều trị.
Khi thăm khám theo y học cổ truyền, thầy thuốc còn xem xét thể trạng, giấc ngủ, cảm xúc, tình trạng ăn uống, đại tiện, lưỡi và mạch để biện chứng. Cùng một biểu hiện ợ chua nhưng mỗi người có thể thuộc một thể bệnh khác nhau, vì vậy không nên sử dụng một bài thuốc truyền miệng cho mọi trường hợp.
Những dấu hiệu không được bỏ qua
Người bệnh cần đi khám sớm nếu có khó nuốt, đau khi nuốt, thức ăn thường xuyên mắc nghẹn, nôn kéo dài, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen. Đây là các dấu hiệu báo động, có thể liên quan đến chảy máu, hẹp thực quản hoặc một bệnh lý nghiêm trọng khác.
Đau ngực do trào ngược đôi khi giống đau tim. Nếu cơn đau mới xuất hiện, dữ dội hoặc kèm khó thở, vã mồ hôi, choáng váng, đau lan ra cánh tay, lưng, cổ hay hàm, người bệnh cần được cấp cứu, không nên tự cho rằng đó chỉ là “đau dạ dày”.
Bác sĩ có thể chẩn đoán GERD dựa trên triệu chứng trong những trường hợp điển hình. Nội soi đường tiêu hóa trên, đo pH thực quản hoặc các xét nghiệm đánh giá chức năng thực quản được chỉ định khi có dấu hiệu báo động, triệu chứng không đáp ứng điều trị hoặc chẩn đoán chưa rõ. GERD kéo dài có thể dẫn đến viêm loét, chảy máu, hẹp thực quản hoặc Barrett thực quản – tình trạng biến đổi niêm mạc có liên quan đến nguy cơ ung thư thực quản.
Chủ động phòng ngừa theo y học hiện đại
Điều chỉnh lối sống là nền tảng trong kiểm soát GERD. Mỗi người nên ăn chậm, nhai kỹ, sử dụng khẩu phần vừa phải và tránh ăn quá no. Bữa tối nên kết thúc trước khi nằm khoảng ba giờ. Không nên cúi gập người, tập luyện nặng hoặc nằm ngay sau bữa ăn.
Không có một danh sách thực phẩm phải kiêng giống nhau cho tất cả mọi người. Đồ nhiều chất béo, rượu bia, cà phê, sô-cô-la, bạc hà, món cay, cà chua, trái cây chua và nước có gas có thể làm triệu chứng tăng ở một số trường hợp. Cách phù hợp là xác định tác nhân của từng người rồi hạn chế món ăn đó, tránh kiêng khem quá mức gây mất cân bằng dinh dưỡng.
Người thừa cân nên giảm cân an toàn; người hút thuốc cần có kế hoạch cai thuốc. Với trào ngược về đêm, có thể nâng đầu giường khoảng 15–20 cm bằng nêm hoặc kê chân giường. Chỉ chồng thêm nhiều gối thường không tạo được độ dốc thích hợp. Nằm nghiêng trái cũng có thể giúp một số người giảm triệu chứng.
Thuốc kháng axit có thể làm dịu triệu chứng nhẹ trong thời gian ngắn. Thuốc ức chế bơm proton và các thuốc giảm tiết axit khác cần được sử dụng đúng chỉ định, liều lượng và thời điểm. Người bệnh không nên tự tăng liều, kéo dài thời gian sử dụng hoặc ngừng thuốc đã được bác sĩ kê.
Phối hợp y học cổ truyền an toàn
Y học cổ truyền có thể tham gia hỗ trợ điều trị sau khi người bệnh được chẩn đoán đúng bệnh và đánh giá mức độ GERD. Trên cơ sở biện chứng luận trị, bác sĩ hoặc lương y lựa chọn phép trị, phương thuốc hay phương pháp không dùng thuốc phù hợp, hướng đến điều hòa tỳ vị, giáng nghịch, cải thiện tiêu hóa và nâng cao thể trạng.
Ăn đúng giờ, dùng thức ăn ấm, dễ tiêu với lượng vừa phải, tránh ăn khuya, hạn chế rượu bia, ngủ đủ và điều hòa cảm xúc là những biện pháp phù hợp với cả hai nền y học. Tập thở cơ hoành và thư giãn có thể hỗ trợ giảm căng thẳng, cải thiện hàng rào chống trào ngược ở một số người bệnh nhẹ.
Châm cứu có thể giúp giảm triệu chứng trong một số trường hợp khi được phối hợp với điều trị thông thường. Phương pháp này phải do người có chuyên môn thực hiện, sử dụng kim vô khuẩn, dùng một lần. Người bệnh không nên tự châm cứu tại nhà.
Thuốc cổ truyền cũng cần được kê theo thể bệnh, đặc biệt thể tỳ vị hư hàn bụng thường chướng, tiêu hóa chậm và theo dõi trong quá trình sử dụng thuốc để điều chỉnh thuốc phù hợp. Dược liệu có thể gây dị ứng, ảnh hưởng đến gan, thận hoặc tương tác với thuốc chống đông, thuốc tim mạch và các thuốc điều trị khác. Vì vậy, không nên mua sản phẩm không rõ nguồn gốc, tự dùng bài thuốc trên mạng hoặc tự ý bỏ thuốc y học hiện đại.
Phòng ngừa GERD không phụ thuộc vào một loại thuốc hay một bài thuốc duy nhất. Hiệu quả bền vững đến từ việc nhận biết triệu chứng sớm, điều chỉnh cân nặng và bữa ăn, tránh tác nhân cá nhân, tuân thủ điều trị và phối hợp y học hiện đại với y học cổ truyền một cách hợp lý. Khi xuất hiện dấu hiệu báo động, thăm khám và xử trí y khoa kịp thời luôn là ưu tiên hàng đầu./.
Xuân Cảnh