Trung ương Hội Đông y Việt Nam
| Trong bối cảnh mô hình bệnh tật thay đổi nhanh chóng, với sự gia tăng của các bệnh mạn tính, rối loạn chức năng kéo dài và nhu cầu phục hồi chức năng ngày càng lớn, y học cổ truyền đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới để thích ứng và phát triển. Bài viết phân tích một cách hệ thống các hướng tiếp cận hiện đại hóa y học cổ truyền trong mô hình tích hợp y học hiện đại, từ chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, phát triển thuốc thảo dược thế hệ mới, đến hiện đại hóa các phương pháp điều trị không dùng thuốc, qua đó gợi mở những định hướng phát triển bền vững cho y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. |
 |
LTS: Hiện đại hóa y học cổ truyền không phải là sự phủ định các giá trị truyền thống, mà là quá trình kế thừa, chuẩn hóa và phát triển trên nền tảng khoa học hiện đại. Trong hệ thống y tế hiện nay, việc tích hợp y học cổ truyền với y học hiện đại đang trở thành xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả dự phòng, điều trị và phục hồi chức năng, đồng thời đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe toàn diện của nhân dân.
Từ góc nhìn thực tiễn và kinh nghiệm chuyên môn, bài viết đề cập đến những vấn đề cốt lõi của quá trình hiện đại hóa y học cổ truyền, bao gồm hệ thống quy trình kỹ thuật, nghiên cứu và phát triển thuốc thảo dược, cũng như vai trò của các phương pháp điều trị không dùng thuốc trong mô hình y học tích hợp. Với cách tiếp cận trung dung, xây dựng và giàu tính gợi mở, bài viết góp phần làm rõ con đường phát triển phù hợp để y học cổ truyền Việt Nam tiếp tục khẳng định vị trí trong hệ thống y tế hiện đại, đồng thời phát huy giá trị truyền thống trong bối cảnh hội nhập.
CƠ SỞ ĐỊNH HƯỚNG QUỐC TẾ VÀ CHỦ TRƯƠNG CỦA VIỆT NAM VỀ HIỆN ĐẠI HÓA, TÍCH HỢP Y HỌC CỔ TRUYỀN
WHO khẳng định vai trò của Y học cổ truyền, bổ sung, tích hợp là nguồn lực qua trọng trong y tế hiện đại
Trên bình diện quốc tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nhiều lần khẳng định vai trò của y học cổ truyền, bổ sung và tích hợp (Traditional, Complementary and Integrative Medicine – TCIM) như một nguồn lực quan trọng trong hệ thống y tế hiện đại. Trong Chiến lược Y học cổ truyền giai đoạn 2014–2023, WHO nhấn mạnh rằng y học cổ truyền, khi được quản lý, chuẩn hóa và tích hợp phù hợp, có thể đóng góp hiệu quả vào mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn dân, đặc biệt trong dự phòng bệnh tật, quản lý bệnh mạn tính và nâng cao chất lượng sống. WHO đồng thời khuyến nghị các quốc gia phát triển TCIM trên cơ sở an toàn, hiệu quả và dựa trên bằng chứng khoa học.
Trong Báo cáo toàn cầu của WHO năm 2019, WHO tiếp tục chỉ ra xu hướng ngày càng nhiều quốc gia đưa y học cổ truyền và bổ sung vào hệ thống y tế chính thống, song đi kèm yêu cầu then chốt là chuẩn hóa thực hành, tăng cường nghiên cứu khoa học, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện cơ chế quản lý. Đây là những định hướng có ý nghĩa tham chiếu quan trọng đối với quá trình hiện đại hóa và tích hợp YHCT tại Việt Nam.
Tại Việt Nam, chủ trương phát triển YHCT theo hướng hiện đại hóa và tích hợp đã được xác định rõ trong nhiều văn bản chỉ đạo của Đảng và Nhà nước. Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ ban hành đã nêu rõ yêu cầu phát triển YHCT theo hướng kế thừa – chuẩn hóa – hiện đại hóa, gắn với hệ thống y tế hiện đại và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của nhân dân.
Đặc biệt, Chỉ thị số 24-CT/TW của Ban Bí thư về phát triển nền y học Việt Nam trong tình hình mới đã khẳng định: y học cổ truyền là một bộ phận quan trọng của nền y học nước ta, cần được quan tâm đầu tư, phát triển và kết hợp chặt chẽ với y học hiện đại. Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng khám chữa bệnh bằng YHCT, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực và ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ trong lĩnh vực này.
Từ các định hướng quốc tế của WHO và chủ trương, chính sách của Việt Nam có thể thấy một điểm xuyên suốt: hiện đại hóa YHCT không phải là làm mất đi giá trị truyền thống, mà là quá trình phát triển có định hướng, dựa trên khoa học hiện đại, nhằm đưa YHCT trở thành một thành tố vững chắc của nền y học Việt Nam thống nhất, hiện đại và nhân văn.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc của y học cổ truyền ngày càng được chuẩn hóa và tích hợp trong điều trị, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe dài hạn.
Trong những năm gần đây, mô hình bệnh tật tại Việt Nam và trên thế giới có sự chuyển dịch rõ rệt, với sự gia tăng của các bệnh mạn tính không lây nhiễm, các rối loạn chức năng kéo dài, hậu quả sau tai biến, chấn thương và quá trình già hóa dân số. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ điều trị bệnh ở giai đoạn cấp, mà còn phải điều trị toàn diện, lâu dài, gắn với dự phòng và phục hồi chức năng.
Y học hiện đại (YHHĐ) đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong chẩn đoán chính xác, cấp cứu và điều trị đặc hiệu. Tuy nhiên, cùng với những thành tựu đó là các thách thức về chi phí, tác dụng không mong muốn của thuốc và nhu cầu chăm sóc dài hạn. Trong bối cảnh này, y học cổ truyền (YHCT) với thế mạnh về dự phòng, điều hòa chức năng, nâng cao thể trạng và chăm sóc lâu dài ngày càng thể hiện vai trò quan trọng.
Hiện đại hóa YHCT và tích hợp hợp lý với YHHĐ không phải là lựa chọn mang tính tình thế, mà là xu thế tất yếu của hệ thống y tế hiện đại. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là hiện đại hóa YHCT không đồng nghĩa với Tây y hóa, mà là quá trình chuẩn hóa, khoa học hóa và phát triển sáng tạo trên nền tảng lý luận và giá trị truyền thống.
QUAN ĐIỂM VỀ HIỆN ĐẠI HÓA YHCT TRONG MÔ HÌNH TÍCH HỢP
Hiện đại hóa YHCT trước hết phải dựa trên việc giữ vững bản sắc và hệ thống lý luận cốt lõi như âm dương – ngũ hành, tạng phủ, kinh lạc và học thuyết phòng bệnh. Khoa học hiện đại đóng vai trò hỗ trợ làm rõ cơ chế, chuẩn hóa kỹ thuật và đánh giá hiệu quả, chứ không thay thế nền tảng tư duy của YHCT.
Trong mô hình y học tích hợp, YHHĐ và YHCT không đối lập mà bổ trợ cho nhau. YHHĐ giữ vai trò chủ đạo trong chẩn đoán, điều trị cấp cứu và kiểm soát nguy cơ; YHCT phát huy thế mạnh trong hỗ trợ điều trị, dự phòng, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Cấy chỉ – một phương pháp không dùng thuốc được chuẩn hóa và ứng dụng trong mô hình hiện đại hóa châm cứu, tích hợp y học cổ truyền với y học hiện đại.
QUY TRÌNH KỸ THUẬT YHCT: BƯỚC TIẾN LỚN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Trong những năm qua, Việt Nam đã xây dựng và ban hành hệ thống quy trình kỹ thuật YHCT với quy mô lớn, ước tính trên 5.000 quy trình YHCT, bao phủ nhiều lĩnh vực khám chữa bệnh Y học cổ truyền. Đây là bước tiến quan trọng, góp phần chuẩn hóa thực hành, nâng cao an toàn người bệnh và thống nhất quản lý chuyên môn.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, bên cạnh những ưu điểm rõ rệt, hệ thống quy trình kỹ thuật cũng bộc lộ một số giới hạn nhất định. Một số kỹ thuật mới, kỹ thuật cải tiến hoặc các hướng phát triển chuyên sâu chưa được cập nhật đầy đủ. Ví dụ, trong khi kỹ thuật cấy chỉ đã có hàng chục quy trình, thì cấy chỉ loa tai – một hướng ứng dụng đang được vận dụng trong thực hành – vẫn chưa có quy trình riêng.
Điều này cho thấy cần có cách tiếp cận hài hòa giữa chuẩn hóa quản lý và khuyến khích sáng tạo chuyên môn, coi quy trình kỹ thuật là kết quả của quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và tổng kết thực tiễn, đồng thời có cơ chế cập nhật linh hoạt theo tiến bộ khoa học.
KẾT HỢP YHCT – YHHĐ TRONG DỰ PHÒNG, ĐIỀU TRỊ VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Phối hợp y học cổ truyền và y học hiện đại trong phục hồi chức năng cho bệnh nhân di chứng sau đột quỵ và tổn thương khớp gối tại tỉnh Lào Cai.
Nguồn: Tư liệu Bệnh viện Phục hồi chức năng tỉnh Lào Cai.
Thực tiễn triển khai tại các cơ sở y tế cho thấy mô hình kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong phục hồi chức năng mang lại hiệu quả rõ rệt, đặc biệt đối với bệnh nhân di chứng sau đột quỵ và các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính.
Trong bối cảnh bệnh mạn tính gia tăng, vai trò của YHCT càng trở nên rõ nét khi được tích hợp với YHHĐ. YHHĐ giúp chẩn đoán chính xác, xử trí cấp cứu và kiểm soát biến chứng; YHCT có ưu thế trong điều hòa chức năng, phục hồi thể trạng và phòng ngừa tái phát.
Trong thực hành phục hồi chức năng sau phẫu thuật, tai biến mạch máu não, chấn thương và các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính, việc kết hợp châm cứu, nhĩ châm, cấy chỉ, xoa bóp – dưỡng sinh với các biện pháp của YHHĐ đã cho thấy hiệu quả tích cực, góp phần rút ngắn thời gian phục hồi và cải thiện chất lượng sống của người bệnh.
YHCT TRONG QUẢN LÝ BỆNH MẠN TÍNH VÀ CHĂM SÓC DÀI HẠN
Trong quản lý bệnh mạn tính, một thách thức lớn của y học hiện đại là điều trị kéo dài, chi phí cao và nguy cơ lạm dụng thuốc. Đây chính là không gian để YHCT phát huy thế mạnh. Các phương pháp YHCT, đặc biệt là các liệu pháp không dùng thuốc, có thể tham gia vào quá trình điều trị duy trì, ổn định chức năng và nâng cao thể trạng.
Thực tiễn cho thấy, khi YHCT được tích hợp hợp lý vào phác đồ điều trị các bệnh mạn tính như thoái hóa khớp, đau cột sống, di chứng tai biến mạch máu não, bệnh phổi mạn tính hay rối loạn chức năng thần kinh thực vật, hiệu quả điều trị toàn diện được cải thiện rõ rệt, góp phần nâng cao chất lượng sống của người bệnh.
YHCT TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG VÀ Y TẾ CƠ SỞ
Y học cổ truyền phát huy thế mạnh trong chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh mạn tính và phục hồi chức năng tại cộng đồng (Ngày hội chăm sóc sức khỏe cộng đồng của Hội Đông y TP Hà Nội, năm 2022).
Bên cạnh vai trò trong điều trị, YHCT có lợi thế đặc biệt trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và y tế cơ sở. Các phương pháp YHCT đơn giản, chi phí thấp, dễ triển khai, phù hợp với nhiều đối tượng, nhất là người cao tuổi và người dân ở vùng sâu, vùng xa.
Trong bối cảnh hệ thống y tế đang hướng mạnh về chăm sóc ban đầu và dự phòng, YHCT có thể trở thành một trụ cột quan trọng của y tế cơ sở, góp phần giảm tải cho tuyến trên và hướng tới mô hình y tế bền vững.
HIỆN ĐẠI HÓA THUỐC YHCT: TỪ THẾ HỆ 2 ĐẾN THẾ HỆ 3
Việt Nam đã bước đầu sản xuất được thuốc YHCT thế hệ 2, với việc chiết xuất và chuẩn hóa một số hoạt chất từ thảo dược. Tuy nhiên, không ít sản phẩm vẫn dừng ở dạng thực phẩm chức năng, chưa được phát triển đầy đủ thành thuốc điều trị theo chuẩn mực hiện đại.
Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm khu vực, thuốc YHCT thế hệ 3 cần được định hướng theo cơ chế sinh học hiện đại, nghiên cứu đa đích, tăng cường bằng chứng lâm sàng và gắn với mô hình y học tích hợp.
Hiện nay, Việt Nam đã bước đầu làm chủ một số công nghệ sản xuất thuốc y học cổ truyền thế hệ 2; tuy nhiên, việc phát triển các chế phẩm đạt chuẩn thuốc điều trị hiện đại vẫn cần tiếp tục được đầu tư nghiên cứu và hoàn thiện.
Ứng dụng công nghệ hiện đại trong sản xuất thuốc y học cổ truyền thế hệ 2 tại Việt Nam.
Nguồn: Tư liệu minh họa được cung cấp bởi TC Pharma.
HIỆN ĐẠI HÓA CÁC PHƯƠNG PHÁP CHỮA BỆNH KHÔNG DÙNG THUỐC
Các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc như châm cứu, nhĩ châm, cấy chỉ, xoa bóp – dưỡng sinh là thế mạnh nổi bật của YHCT. Hiện đại hóa các phương pháp này không phải là thay đổi bản chất, mà là chuẩn hóa và khoa học hóa, làm rõ cơ chế tác dụng, nâng cao hiệu quả và an toàn.
Hiện đại hóa y học cổ truyền trong mô hình tích hợp y học hiện đại là xu thế được WHO khuyến nghị và Việt Nam xác định là định hướng chiến lược.
Ví dụ minh họa: châm cứu – nhĩ châm – cấy chỉ
Hoạt động đào tạo và hướng dẫn thực hành kỹ thuật nhĩ châm cho bác sĩ y học cổ truyền tại Trung tâm Cấy chỉ – Phục hồi chức năng Minh Quang.
Châm cứu ngày nay được ứng dụng rộng rãi trong giảm đau và phục hồi chức năng nhờ sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và hiểu biết thần kinh học hiện đại.
Nhĩ châm coi loa tai như một hệ thống phản xạ vi thể, được chuẩn hóa về bản đồ và chỉ định, giúp dễ dàng tích hợp vào phác đồ điều trị.
Cấy chỉ tạo ra kích thích sinh học kéo dài, phù hợp với điều trị bệnh mạn tính và phục hồi chức năng, giảm tần suất can thiệp và nâng cao tính tuân thủ của người bệnh.
TĂNG CƯỜNG GIAO LƯU HỢP TÁC QUỐC TẾ, GÓP PHẦN HIỆN ĐẠI HÓA Y HỌC CỔ TRUYỀN
Tăng cường giao lưu và hợp tác quốc tế là một trong những giải pháp quan trọng góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa y học cổ truyền. Thông qua các diễn đàn khoa học, hội thảo chuyên ngành và hoạt động trao đổi học thuật, y học cổ truyền Việt Nam có cơ hội tiếp cận các xu hướng mới của y học tích hợp, đồng thời giới thiệu những thành tựu nghiên cứu và thực hành ra khu vực và thế giới.
Thực tiễn cho thấy, việc tham gia các hội thảo y học bản địa và y học cổ truyền khu vực, như tại các nước lưu vực sông Mê Kông, không chỉ góp phần quảng bá các kỹ thuật và kinh nghiệm của Việt Nam, mà còn tạo điều kiện để so sánh, đối chiếu và hoàn thiện các phương pháp điều trị theo hướng chuẩn hóa và khoa học hóa.
Giao lưu quốc tế cũng giúp đội ngũ thầy thuốc và nhà nghiên cứu y học cổ truyền mở rộng tầm nhìn, tiếp cận các tiêu chuẩn khoa học, đạo đức nghề nghiệp và mô hình đào tạo tiên tiến. Đây là nền tảng quan trọng để y học cổ truyền Việt Nam từng bước hội nhập, phát triển bền vững và khẳng định vị thế trong nền y học tích hợp hiện đại.
Tăng cường giao lưu, hợp tác quốc tế – một động lực quan trọng của hiện đại hóa y học cổ truyền
Hoạt động giao lưu, trao đổi học thuật với chuyên gia châm cứu Nhật Bản trong lĩnh vực y học cổ truyền và phục hồi chức năng.
Nguồn: Tư liệu Trung tâm Cấy chỉ – Phục hồi chức năng Minh Quang
CHUYỂN ĐỔI SỐ Y TẾ VÀ HIỆN ĐẠI HÓA YHCT
Một hướng đi mới trong hiện đại hóa YHCT là chuyển đổi số y tế. Việc số hóa dữ liệu, phác đồ, quy trình kỹ thuật và bản đồ huyệt giúp nâng cao hiệu quả quản lý, nghiên cứu và đào tạo. Đồng thời, chuyển đổi số mở ra cơ hội tư vấn, theo dõi và phục hồi chức năng từ xa, giúp YHCT tiếp cận gần hơn với người dân.
ĐỔI MỚI ĐÀO TẠO VÀ NGHIÊN CỨU
Hoạt động chuyển giao kỹ thuật cấy chỉ cho đội ngũ y bác sĩ Bệnh viện Y học cổ truyền và bệnh viện Phục hồi chức năng tỉnh Lào Cai do Chi hội Cấy chỉ Việt Nam – Hội Đông y Việt Nam tổ chức.
Hiện đại hóa YHCT không thể tách rời công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học. Đội ngũ bác sĩ YHCT cần được trang bị kiến thức YHHĐ cơ bản, có khả năng làm việc liên chuyên khoa. Mô hình đào tạo và thực hành quân – dân y là hướng đi phù hợp trong giai đoạn hiện nay.
BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐÔNG Y TRONG HÀNH TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA Y HỌC CỔ TRUYỀN
Bảo tồn di sản văn hóa Đông y trong tiến trình hiện đại hóa y học cổ truyền tại Việt Nam.
Nguồn: Tư liệu Trung tâm Cấy chỉ – Phục hồi chức năng Minh Quang.
Bên cạnh yêu cầu hiện đại hóa về kỹ thuật, thuốc và mô hình điều trị, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của Đông y cũng là một trụ cột không thể tách rời trong tiến trình phát triển y học cổ truyền Việt Nam.
Đông y không chỉ là một hệ thống tri thức y học, mà còn là di sản văn hóa gắn liền với lịch sử, lối sống và kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Hiện đại hóa y học cổ truyền, vì vậy, không đồng nghĩa với việc làm phai nhạt bản sắc, mà cần được thực hiện trên nền tảng kế thừa có chọn lọc, bảo tồn tinh hoa và phát huy giá trị truyền thống bằng ngôn ngữ khoa học hiện đại.
Việc gìn giữ không gian thực hành, phương pháp bào chế, tri thức dân gian và đạo đức nghề nghiệp của Đông y chính là yếu tố bảo đảm cho y học cổ truyền Việt Nam phát triển bền vững, hội nhập quốc tế mà vẫn giữ được cốt lõi văn hóa dân tộc.
KẾT LUẬN
Hội Đông y TP Hà Nội tham gia khám, chữa bệnh và trao tặng thuốc y học cổ truyền cho thương bệnh binh tại Trung tâm nuôi dưỡng người có công, trong hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân đạo.
Hiện đại hóa YHCT trong mô hình tích hợp YHHĐ là con đường tất yếu và bền vững. Khi được tích hợp đúng hướng, YHCT không chỉ phát huy vai trò trong điều trị, mà còn trở thành thành tố quan trọng của dự phòng, chăm sóc dài hạn và phục hồi chức năng. Đây chính là nền tảng để YHCT Việt Nam tiếp tục khẳng định vị trí trong hệ thống y tế hiện đại và tiến trình hội nhập.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. World Health Organization. WHO traditional medicine strategy: 2014–2023. Geneva: WHO; 2013.
2. World Health Organization. WHO global report on traditional and complementary medicine 2019. Geneva: WHO; 2019.
3. Ban chấp hành Trung ương Đảng. Chỉ thị 24 – CT/TW ngày 04 tháng 7 năm 2008 về phát triển nền Đông y Việt Nam và Hội Đông y Việt Nam trong tình hình mới. Hà Nội 2008.
4. Ban chấp hành Trung ương Đảng. Kết luận số 86-KL/TW ngày 02/01/2024 về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 24-CT/TW về phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam. Hà Nội; 2024.
5. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 ban hành Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030
6. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại (tài liệu/Quyết định ban hành).
7. Bộ Y tế. Thông tư 50/2010/TT-BYT hướng dẫn việc kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh.
8. Thủ tướng Chính phủ. Quyết định 1165/QĐ-TTg ngày 09/10/2023 phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
9. Thủ tướng Chính phủ. Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 15/9/2025 về đẩy mạnh phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới.