Cơ sở khoa học của Châm cứu - Cấy chỉ dưới góc nhìn y học hiện đại

​BS.CKI Quách Tuấn Vinh
Chủ tịch Chi hội Cấy chỉ Việt Nam – Hội Đông y Việt Nam
Giám đốc Trung tâm Cấy chỉ – Phục hồi chức năng Minh Quang

TÓM TẮT

Châm cứu và cấy chỉ là những phương pháp điều trị quan trọng của y học cổ truyền, ngày càng được nghiên cứu và lý giải dưới góc nhìn y học hiện đại. Nhiều bằng chứng cho thấy cơ chế tác dụng của châm cứu – cấy chỉ không chỉ giới hạn ở kích thích thần kinh đơn thuần mà còn liên quan đến mạng lưới fascia, cơ chế mechanotransduction, tiết đoạn thần kinh, trục thần kinh – nội tiết – miễn dịch (NEI), trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận (HPA) và điều hòa thần kinh trung ương.

Cấy chỉ tạo ra kích thích sinh học kéo dài tại huyệt vị, giúp duy trì tác động điều hòa thần kinh – miễn dịch – nội tiết trong nhiều ngày đến nhiều tuần. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy cấy chỉ có thể cải thiện tuần hoàn vi mô, điều hòa cytokine viêm, giảm đau, cải thiện chức năng thần kinh thực vật và hỗ trợ phục hồi chức năng.

Bài viết tổng hợp các cơ sở khoa học hiện đại của châm cứu – cấy chỉ, góp phần lý giải tác dụng điều hòa toàn thân của phương pháp này dưới góc nhìn y học tích hợp.

Từ khóa: Châm cứu, cấy chỉ, fascia, HPA, NEI, mechanotransduction, tiết đoạn thần kinh, phục hồi chức năng.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Châm cứu là một trong những phương pháp điều trị cổ truyền lâu đời của phương Đông, đã được World Health Organization công nhận và ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực lâm sàng. Trong những thập niên gần đây, cùng với sự phát triển của sinh học thần kinh, miễn dịch học và y học phục hồi chức năng, nhiều cơ chế hiện đại của châm cứu dần được làm sáng tỏ.

Cấy chỉ là phương pháp đưa chỉ tự tiêu vào huyệt vị nhằm tạo kích thích sinh học kéo dài. So với châm cứu thông thường, cấy chỉ có ưu điểm duy trì tác động điều hòa thần kinh – miễn dịch – nội tiết liên tục trong thời gian dài, đặc biệt phù hợp với bệnh mạn tính và phục hồi chức năng.

Ngày nay, các nghiên cứu hiện đại cho thấy cơ chế tác dụng của châm cứu – cấy chỉ liên quan chặt chẽ đến:

• Hệ fascia (cân mạc),
• Mechanotransduction,
• Cung phản xạ thần kinh,
• Tiết đoạn thần kinh,
• Trục HPA,
• Mạng lưới thần kinh – nội tiết – miễn dịch (NEI),
• Điều hòa thần kinh trung ương và thần kinh thực vật.

Việc làm rõ các cơ sở khoa học này góp phần kết nối giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, đồng thời mở rộng ứng dụng châm cứu – cấy chỉ trong điều trị và phục hồi chức năng.

1. FASCIA – CƠ SỞ CƠ HỌC SINH HỌC CỦA CHÂM CỨU – CẤY CHỈ

Fascia (cân mạc – mô liên kết) hiện được xem là “mạng lưới liên kết toàn thân”, đóng vai trò quan trọng trong:

• Dẫn truyền lực,
• Điều hòa vận động,
• Cảm giác đau,
• Tuần hoàn vi mô,
• Điều hòa cơ học sinh học của cơ thể.

Fascia là hệ thống mô liên kết liên tục bao quanh:

• Cơ,
• Gân,
• Mạch máu,
• Thần kinh,
• Nội tạng,

và kết nối toàn bộ cơ thể thành một hệ thống thống nhất.

Nhiều nghiên cứu hiện đại cho thấy các huyệt châm cứu thường nằm tại:

• Vùng giàu mô liên kết,
• Đầu tận thần kinh,
• Mạch máu,
• Các mặt phẳng fascia.

Khi cấy chỉ vào huyệt vị, kích thích cơ học kéo dài có thể:

• Tác động lên fascia,
• Làm thay đổi sức căng mô,
• Cải thiện tuần hoàn vi mô,
• Tăng dẫn truyền cơ học sinh học (mechanotransduction),
• Điều hòa phản ứng viêm và đau.

Cân mạc (Hệ thống cân mạc) – Fascia   →

→  Quá trình chuyển đổi tín hiệu cơ – sinh (Mechanotransduction)

→  Vi tuần hoàn & Điều hòa thần kinh (Microcirculation & Neural Modulation)

→  Giảm đau & Phục hồi chức năng (Pain Reduction & Rehabilitation)

Ngoài ra, kích thích fascia còn có thể:

• Hoạt hóa nguyên bào sợi,
• Thúc đẩy tái cấu trúc collagen,
• Tăng đàn hồi mô,
• Hỗ trợ chống lão hóa mô liên kết.

Ở người cao tuổi, hiện tượng xơ hóa fascia, giảm đàn hồi và đau mạn tính thường liên quan mật thiết đến suy giảm chức năng vận động. Do đó, cấy chỉ không chỉ là tác động thần kinh mà còn là: “Sự điều hòa hệ thống fascia toàn thân”.

2. CUNG PHẢN XẠ THẦN KINH TRONG CHÂM CỨU – CẤY CHỈ

Về bản chất, cấy chỉ là một hình thức kích thích huyệt vị kéo dài. Khi chỉ tự tiêu được đưa vào huyệt, các thụ thể thần kinh tại:

• Da, /
• Cân mạc, /
• Cơ,
• Gân,
• Mô liên kết

liên tục nhận tín hiệu cơ học – sinh học.

Các tín hiệu này được truyền qua:

• Thần kinh ngoại vi,
• Tủy sống,
• Hệ lưới,
• Đồi thị,
• Vỏ não,

hình thành nên các cung phản xạ thần kinh đa tầng.

Khác với châm cứu thông thường chỉ tạo kích thích ngắn, cấy chỉ tạo ra: “Kích thích sinh học kéo dài” giúp duy trì tác động điều hòa thần kinh trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần.

Cơ chế này giúp:

• Giảm đau,
• An thần,
• Giảm co cứng,
• Điều hòa thần kinh thực vật,
• Hỗ trợ phục hồi chức năng.

Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy châm cứu có liên quan đến:

• Giải phóng β-endorphin,
• Serotonin,
• Adenosine,
• Điều hòa hệ opioid nội sinh.

3. TIẾT ĐOẠN THẦN KINH VÀ HUYỆT VỊ

Trong thần kinh học hiện đại, mỗi cơ quan trong cơ thể đều liên hệ với một tiết đoạn thần kinh nhất định.

Khi kích thích huyệt vị nằm trong cùng tiết đoạn thần kinh với cơ quan bệnh lý, tín hiệu thần kinh có thể:

• Điều hòa tuần hoàn,
• Giảm đau,
• Giảm co thắt,
• Cải thiện chức năng cơ quan tương ứng.

Ví dụ:

• Vùng thắt lưng liên quan L4–S1,
• Vùng cổ liên quan C5–C8,
• Vùng ngực liên quan thần kinh giao cảm nội tạng.

Da ↔  Cơ ↔  Khớp ↔  Nội tạng

Điều này giải thích vì sao cấy chỉ có thể:

• Tác động tại chỗ,
• Tác động thần kinh,
• Tác động nội tạng,
• Điều hòa toàn thân.

Dưới góc nhìn hiện đại:

“Huyệt vị là nơi giao thoa giữa hệ kinh lạc cổ truyền và tiết đoạn thần kinh hiện đại.”

4. NGUYÊN LÝ UKHTOMSKY VÀ TRUNG KHU ƯU THẾ

Nguyên lý Ukhtomsky (The Dominant Principle) do nhà sinh lý học Nga Alexei Ukhtomsky đề xuất năm 1923, là một nền tảng quan trọng của sinh lý học thần kinh hiện đại.

Theo học thuyết này, tại một thời điểm nhất định, trong hệ thần kinh trung ương sẽ hình thành: “Trung khu ưu thế” là ổ hưng phấn mạnh hơn các trung khu khác.

Ổ hưng phấn này có khả năng:

• Thu hút các kích thích thần kinh,
• Tăng cường trạng thái hưng phấn của chính nó,
• Đồng thời ức chế các trung khu xung quanh.

Trong đau mạn tính hoặc co cứng kéo dài, cơ thể có thể tồn tại: “Trung khu ưu thế bệnh lý”.

Khi tác động bằng châm cứu hoặc cấy chỉ, một ổ hưng phấn sinh lý mới được tạo ra, từ đó:

• Ức chế trung khu bệnh lý,
• Điều hòa thần kinh,
• Giảm đau,
• Khôi phục cân bằng chức năng.

→ Tiêu điểm ưu thế bệnh lý →  Kích thích châm cứu / Cấy chỉ →  Hình thành tiêu điểm ưu thế sinh lý mới →  Ức chế cảm giác đau.

Sơ đồ này là mảnh ghép hoàn hảo kết nối giữa phản ứng mô học tại chỗ (Cân mạc - Fascia) với phản ứng điều hòa ngược của hệ thần kinh trung ương (Vỏ não).

Nguyên lý này bổ trợ cho:

• Thuyết cổng kiểm soát đau (Gate Control Theory),
• Cơ chế điều hòa thần kinh trung ương của châm cứu.

5. TRỤC DƯỚI ĐỒI  - TUYẾN YÊN – THƯỢNG THẬN (HPA) VÀ CƠ CHẾ CHỐNG STRESS

Trục HPA gồm:

• Hạ đồi (Hypothalamus),
• Tuyến yên (Pituitary),
• Tuyến thượng thận (Adrenal).

Hypothalamus→Pituitary→Adrenal  Gland

Đây là hệ thống trung tâm điều hòa:

• Stress,
• Miễn dịch,
• Chuyển hóa,
• Khả năng thích nghi của cơ thể.

Ở bệnh mạn tính và người cao tuổi, hoạt hóa HPA kéo dài có thể gây:

• Tăng cortisol,
• Viêm mạn tính,
• Suy giảm miễn dịch,
• Rối loạn giấc ngủ,
• Tăng tốc lão hóa.

Nhiều nghiên cứu cho thấy châm cứu – cấy chỉ có thể:

• Điều hòa hoạt động HPA,
• Giảm stress sinh học,
• Điều hòa thần kinh thực vật,
• Cải thiện giấc ngủ.

Điều này giúp giải thích các tác dụng:

• An thần,
• Giảm đau,
• Chống stress,
• Hỗ trợ chống lão hóa của cấy chỉ.

Điều hòa trục HPA là một trong những cơ chế chống stress và chống lão hóa của cấy chỉ.”

6. MẠNG LƯỚI THẦN KINH – NỘI TIẾT – MIỄN DỊCH (NEURO–ENDOCRINE–IMMUNE - NEI)

Ngày nay, y học hiện đại xem: Thần kinh - Nội tiết - Miễn dịch là một mạng lưới thống nhất gọi là: Neuro–Endocrine–Immune Network (NEI).

Neural  System↔Endocrine  System↔Immune  System

Khi cơ thể bị stress hoặc bệnh mạn tính kéo dài, mạng lưới này dễ mất cân bằng, dẫn đến:

• Viêm mạn tính,
• Đau kéo dài,
• Suy giảm miễn dịch,
• Giảm chức năng cơ thể.

Thông qua kích thích thần kinh ngoại vi và thần kinh trung ương, cấy chỉ có thể:

• Điều hòa thần kinh thực vật,
• Ảnh hưởng cytokine,
• Tăng thích nghi sinh học,
• Hỗ trợ chống viêm,
• Tăng cường phục hồi chức năng.

NEI hiện được xem là một trong những cơ sở quan trọng nhất giải thích:

“Tác dụng điều hòa toàn thân của châm cứu – cấy chỉ dưới góc nhìn y học hiện đại.”

KẾT LUẬN

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy châm cứu – cấy chỉ là phương pháp điều trị đa cơ chế, tác động đồng thời lên:

• Fascia và mechanotransduction,
• Hệ thần kinh ngoại vi và trung ương,
• Tiết đoạn thần kinh,
• Trục HPA,
• Mạng lưới NEI,
• Thần kinh thực vật và miễn dịch.

Cấy chỉ không chỉ tạo tác dụng giảm đau đơn thuần mà còn góp phần:

• Điều hòa thần kinh,
• Chống stress,
• Điều hòa miễn dịch,
• Hỗ trợ chống viêm,
• Tăng phục hồi chức năng,
• Cải thiện chất lượng sống.

Dưới góc nhìn y học tích hợp, châm cứu – cấy chỉ là cầu nối giữa:

“Y học cổ truyền – thần kinh học hiện đại – phục hồi chức năng – y học hệ thống”.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Langevin HM, Yandow JA. Relationship of acupuncture points and meridians to connective tissue planes. Anat Rec. 2002;269(6):257–65.

2. Goldman N, Chen M, Fujita T, et al. Adenosine A1 receptors mediate local anti-nociceptive effects of acupuncture. Nat Neurosci. 2010;13(7):883–8.

3. Melzack R, Wall PD. Pain mechanisms: a new theory. Science. 1965;150(3699):971–9.

4. Helene Langevin. Connective tissue and acupuncture mechanisms. J Bodyw Mov Ther. 2006;10(3):168–75.

5. Tracey KJ. The inflammatory reflex. Nature. 2002;420(6917):853–9.

6. Sapolsky RM. Why Zebras Don’t Get Ulcers. 3rd ed. New York: Holt Paperbacks; 2004.

7. Porges SW. The polyvagal theory. Biol Psychol. 2007;74(2):116–43.

8. Ader R. Psychoneuroimmunology. 4th ed. Academic Press; 2007.

9. Bove GM, Chapelle SL. Visceral mobilization can lyse and prevent peritoneal adhesions in a rat model. J Bodyw Mov Ther. 2012;16(1):76–82.

10. World Health Organization. WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023. Geneva: WHO; 2013.