PV: Từ góc độ y học cổ truyền, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Đông y trong hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân hiện nay, nhất là yêu cầu phát triển nền y tế toàn diện, hiện đại?
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh: Theo tôi, Đông y là một bộ phận của hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân. Khi nói đến một nền y tế toàn diện, chúng ta nói đến cả phòng bệnh, khám chữa bệnh và phục hồi chức năng. Đông y có thể đóng góp ở từng khâu, từ hướng dẫn người dân tập luyện dưỡng sinh phù hợp với thể trạng đến sử dụng các phương pháp như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt khi có chỉ định. Ở tuyến y tế cơ sở, nếu có đủ nhân lực và điều kiện chuyên môn, những dịch vụ này có thể giúp người dân được chăm sóc và theo dõi gần nơi sinh sống.
Trong khám chữa bệnh, điều tôi quan tâm là sự phối hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại phải thể hiện trong kế hoạch điều trị của từng người bệnh. Thầy thuốc cần dựa vào kết quả thăm khám, xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh khi cần, cùng với đánh giá theo chuyên môn y học cổ truyền, để lựa chọn phương pháp phù hợp. Khi phối hợp thuốc cổ truyền với các thuốc người bệnh đang dùng, cần xem xét nguy cơ tương tác, theo dõi đáp ứng và điều chỉnh kịp thời. Kết quả điều trị và sự an toàn của người bệnh là thước đo của việc phối hợp.
Để Đông y phát huy vai trò trong một nền y tế hiện đại, theo tôi, cần tập trung vào đào tạo đội ngũ, chuẩn hóa chất lượng dược liệu và nghiên cứu hiệu quả, độ an toàn của từng phương pháp. Hội Đông y Việt Nam có thể góp phần bằng việc phối hợp bồi dưỡng chuyên môn cho hội viên, sưu tầm và tư liệu hóa những bài thuốc, kinh nghiệm chữa bệnh có giá trị để các cơ sở chuyên môn nghiên cứu, đánh giá. Khi những phương pháp đã được đánh giá được đưa vào thực hành với chỉ định rõ ràng, người dân sẽ có thêm lựa chọn chăm sóc phù hợp ngay trong hệ thống y tế.
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam.
PV: Theo ông, cần có những giải pháp gì để kết hợp chặt chẽ y học cổ truyền với y học hiện đại, phát huy thế mạnh của mỗi nền y học trong phòng bệnh, khám và điều trị?
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh: Theo tôi, trước hết cần xây dựng hướng dẫn chuyên môn cho từng nhóm bệnh, từng giai đoạn điều trị. Hướng dẫn phải làm rõ khi nào có thể phối hợp, khi nào cần chuyển tuyến và dựa vào tiêu chí nào để đánh giá kết quả. Chẳng hạn, với người bệnh đột quỵ, ưu tiên trong giai đoạn cấp là cấp cứu và điều trị kịp thời. Khi tình trạng đã ổn định, nhóm điều trị có thể cân nhắc phương pháp y học cổ truyền phù hợp trong kế hoạch phục hồi chức năng.
Ở tuyến y tế cơ sở, sự phối hợp có thể bắt đầu từ công tác phòng bệnh. Trạm y tế có thể lồng ghép hướng dẫn tập dưỡng sinh với tư vấn dinh dưỡng, vận động và khám định kỳ theo tuổi, nguy cơ. Trong khám chữa bệnh, các khoa cần có cơ chế hội chẩn và ghi đầy đủ thuốc, kể cả thuốc cổ truyền, cùng các phương pháp đang sử dụng trong hồ sơ bệnh án. Nhờ đó, thầy thuốc có thể kiểm tra nguy cơ tương tác và theo dõi đáp ứng của người bệnh khi phối hợp điều trị.
Muốn làm được như vậy, phải đào tạo đội ngũ ở cả hai lĩnh vực. Người hành nghề y học cổ truyền cần được bồi dưỡng về nhận biết dấu hiệu cấp cứu và chuyển tuyến. Bác sĩ các chuyên khoa cũng cần hiểu chỉ định, giới hạn và những điểm cần theo dõi khi phối hợp với y học cổ truyền. Các bệnh viện có thể tổ chức đào tạo chung thông qua hội chẩn và thảo luận ca bệnh.
Về lâu dài, cần gắn nghiên cứu lâm sàng với chuẩn hóa dược liệu, bài thuốc và kỹ thuật. Tôi cho rằng Hội Đông y Việt Nam có thể phối hợp với các bệnh viện và trường đại học để lựa chọn những kinh nghiệm có triển vọng, đánh giá hiệu quả và độ an toàn. Kết quả nghiên cứu cần được dùng để xây dựng, cập nhật hướng dẫn chuyên môn, giúp thầy thuốc có căn cứ lựa chọn phương pháp phù hợp cho từng người bệnh.
PV: Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có thể tạo ra những thay đổi như thế nào trong nghiên cứu, bảo tồn, phát triển dược liệu và nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền, thưa ông?
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh: Theo tôi, khoa học và công nghệ có thể tạo ra thay đổi từ vùng trồng dược liệu đến phòng khám. Với cây thuốc, việc lập bản đồ phân bố và xây dựng cơ sở dữ liệu về nguồn gen giúp xác định loài nào cần ưu tiên bảo tồn, vùng nào phù hợp để phát triển. Kỹ thuật định danh và phân tích thành phần giúp xác định đúng loài, kiểm tra chất lượng giữa các lô. Khi nhật ký canh tác, thu hái và sơ chế được cập nhật theo từng lô, cơ sở sử dụng có thể truy xuất nguồn gốc và khoanh vùng nhanh nếu phát hiện vấn đề về chất lượng.
Trong nghiên cứu, số hóa giúp lưu giữ bài thuốc, cách bào chế và kinh nghiệm sử dụng vốn được truyền qua nhiều thế hệ. Việc tư liệu hóa cần có sự đồng thuận của người nắm giữ tri thức và cơ chế chia sẻ lợi ích khi tri thức đó được khai thác. Từ nguồn tư liệu này, viện nghiên cứu, trường đại học và bệnh viện có thể chọn những bài thuốc có triển vọng để chuẩn hóa thành phần, nghiên cứu liều dùng và đánh giá hiệu quả, độ an toàn trên lâm sàng.
Trong khám, chữa bệnh, tôi cho rằng nên bắt đầu từ hồ sơ bệnh án điện tử. Khi đơn thuốc cổ truyền, thuốc người bệnh đang dùng và kết quả theo dõi được ghi trong cùng hồ sơ, thầy thuốc có thêm thông tin để rà soát nguy cơ tương tác và điều chỉnh điều trị. Hội chẩn từ xa cũng có thể giúp cơ sở y tế ở địa bàn thiếu chuyên gia nhận được hỗ trợ chuyên môn sớm hơn. Nếu các cơ sở ghi nhận kết quả điều trị và phản ứng bất lợi theo cùng tiêu chí, đồng thời bảo vệ thông tin người bệnh, dữ liệu thu được sẽ giúp đánh giá phương pháp nào có ích, cho nhóm người bệnh nào và trong điều kiện nào.
PV: Thưa ông, để phát triển y học cổ truyền theo hướng chuyên sâu, hiện đại và hội nhập quốc tế, cần chú trọng những giải pháp nào về hoàn thiện thể chế, đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học và chuẩn hóa chuyên môn?
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh: Theo tôi, về thể chế, cần rà soát các quy định về phạm vi hành nghề, điều kiện triển khai kỹ thuật và trách nhiệm theo dõi chất lượng tại cơ sở khám, chữa bệnh. Mỗi tuyến cần có danh mục kỹ thuật phù hợp với năng lực. Các bệnh viện chuyên khoa có thể làm đầu mối đào tạo, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ tuyến dưới xử trí những trường hợp phức tạp.
Về nhân lực, đào tạo sau đại học cần đi sâu vào những lĩnh vực mà cơ sở điều trị có nhu cầu, như châm cứu, phục hồi chức năng và dược lâm sàng trong sử dụng thuốc cổ truyền. Chuẩn đầu ra phải thể hiện qua năng lực thực hành, từ đánh giá người bệnh, lựa chọn chỉ định đến theo dõi hiệu quả và xử trí tai biến. Hội Đông y Việt Nam có thể phối hợp với các trường, bệnh viện tổ chức cập nhật kiến thức cho hội viên và góp ý xây dựng chuẩn năng lực nghề nghiệp.
Về nghiên cứu, tôi cho rằng nên ưu tiên những bài thuốc và kỹ thuật đã được sử dụng trong thực tiễn, có triển vọng giải quyết nhu cầu điều trị cụ thể. Các viện, trường và bệnh viện cần phối hợp từ khâu chuẩn hóa nguyên liệu, quy trình bào chế đến thiết kế nghiên cứu lâm sàng. Việc dùng tiêu chí đánh giá thống nhất và công bố đầy đủ kết quả, kể cả phản ứng bất lợi, sẽ giúp các nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước đối chiếu, kiểm chứng.
Về chuẩn hóa chuyên môn, cần cụ thể hóa chỉ định, chống chỉ định, quy trình thực hiện và tiêu chí đánh giá kết quả cho từng kỹ thuật. Với thuốc cổ truyền, cần quy định rõ tiêu chuẩn nguyên liệu, phương pháp kiểm nghiệm và yêu cầu theo dõi chất lượng theo lô. Khi các tiêu chuẩn này được xây dựng có tham chiếu hướng dẫn của WHO và được áp dụng nhất quán, Việt Nam sẽ có cơ sở để mở rộng hợp tác nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và giới thiệu những phương pháp đã được đánh giá với đồng nghiệp quốc tế.
Để Đông y phát huy vai trò trong một nền y tế hiện đại. Ảnh: ITN
PV: Theo ông, cần có những cơ chế, chính sách gì để phát triển mạng lưới y học cổ truyền tại tuyến cơ sở, bảo đảm người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe có chất lượng?
TTND, PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh: Theo tôi, trước hết cần xác định người dân có thể được chăm sóc bằng y học cổ truyền ở đâu, vào thời gian nào và với chi phí ra sao. Trạm y tế xã nên là đầu mối, với danh mục dịch vụ phù hợp nhu cầu của người dân và năng lực chuyên môn của trạm. Ở địa bàn dân cư phân tán, có thể tổ chức các buổi khám định kỳ tại điểm trạm gần thôn, bản, đồng thời công bố lịch để người dân chủ động sắp xếp.
Về nhân lực, cần có chính sách thu hút và giữ chân người có chuyên môn y học cổ truyền ở vùng khó khăn, thông qua phụ cấp, hỗ trợ chỗ ở và cơ hội đào tạo. Với những nơi chưa bố trí được nhân lực thường xuyên, bệnh viện tuyến trên có thể cử thầy thuốc luân phiên, hỗ trợ hội chẩn từ xa và thống nhất quy trình chuyển tuyến. Nhân viên y tế thôn, bản có thể thông báo lịch khám, hướng dẫn người dân đến đúng cơ sở và hỗ trợ theo dõi sau điều trị.
Về tài chính, cần bố trí kinh phí thường xuyên để duy trì nhân lực, vật tư và nguồn thuốc cổ truyền đạt chuẩn. Đồng thời, cần tạo điều kiện để trạm đủ năng lực chuyên môn triển khai các dịch vụ thuộc phạm vi chi trả của bảo hiểm y tế, với thủ tục thanh toán rõ ràng. Kinh phí cho các đợt khám lưu động ở vùng khó khăn cũng cần tính đến chi phí đi lại của đội ngũ và việc theo dõi người bệnh sau buổi khám.
Tôi cho rằng khi đánh giá mạng lưới, nên xem người dân ở các thôn, bản xa nhất mất bao lâu để đến điểm khám, có được theo dõi sau điều trị và được chuyển tuyến kịp thời khi cần hay không. Những thông tin đó giúp địa phương quyết định nơi nào cần tăng buổi khám, bổ sung nhân lực hoặc đầu tư thêm trang thiết bị.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Theo Daibieunhandan.vn